Табиғатты аялау туралы түсінік адамның күнделікті әдеттерінен қалыптасады. Суды қажетіне қарай пайдалану, демалыс орнын таза қалдыру, отырғызылған ағашқа күтім жасау қоршаған ортаға деген қатынасымызды көрсетеді. Мен жаңа Конституциядағы экологиялық құндылықтарды осындай нақты әрекеттер арқылы түсіндіру маңызды деп санаймын.
Конституцияның кіріспесінде табиғатты аялау қажеттігі және келешек ұрпақ алдындағы жауапкершілік атап көрсетілген. Бұл екі ұстанымның байланысы анық: бүгін пайдаланатын табиғи орта кейінгі ұрпақтың да өмір сүру кеңістігі болады. Сондықтан күнделікті әрекеттің ұзақ мерзімді әсерін ескеру экологиялық мәдениеттің маңызды бөлігі.
Жаңа Конституцияның 3-бабында жоғары экологиялық мәдениетті қалыптастыру мемлекет қызметінің негіз құраушы қағидаттарының қатарына енгізілген. Ал 37-бап азаматтардың табиғатты сақтауға және табиғи байлыққа ұқыпты қарауға міндетті екенін бекітеді. Осы бапта адамның өмірі мен денсаулығына қолайлы қоршаған ортаны қорғау мемлекеттік мақсат ретінде де көрсетілген.
Меніңше, экологиялық мәдениетті қалыптастыруда түсінік пен әрекетті байланыстыру қажет. Адам белгілі бір әдеттің не үшін пайдалы екенін білсе, оны тұрақты ұстануға ықыласы артады. Мәселен, суды ұқыпты пайдалану туралы айтқанда оның тұрмыстағы, өсімдіктер тіршілігіндегі және ауыл шаруашылығындағы маңызын бірге түсіндіруге болады. Сонда табиғи ресурстың құндылығы күнделікті қажеттілікпен байланысады.
Жасыл желекке күтім жасау да осы тәсілге сай келеді. Ағаш отырғызғанда оның өсу жағдайын, суару ерекшелігін және маусымдық күтімін ескеру маңызды. Белгілі бір аумақтың топырағына, жарығына және ылғалына сәйкес келетін өсімдікті таңдау үшін маманның кеңесі пайдалы. Балаларды осы жұмысқа қатыстыру табиғаттағы өзгерісті байқауға және бастаған ісін жалғастыруға үйретеді.
Ауылдағы бау-бақша мен мектеп ауласы табиғатты танып-білуге қолайлы орта бола алады. Өсімдіктің көктемгі бүршік жаруын, жазғы өсуін, күзгі өзгерісін бақылау маусымдардың байланысын түсіндіреді. Құстарды алыстан бақылау, олардың тіршілік ортасына кедергі келтірмеу немесе жәндіктердің өсімдік өміріндегі орнын тану баланың қоршаған орта туралы түсінігін кеңейтеді.
Экологиялық білімді жергілікті табиғатпен байланыстыра берген тиімді деп ойлаймын. Тау бөктері, өзен жағасы, жайылым немесе бау-бақша әр өңірдің өзіндік тіршілік кеңістігін құрайды. Тұрғынға таныс орын арқылы су, топырақ, өсімдік пен жануарлар дүниесінің өзара байланысын түсіндіру жеңілірек. Осы білім адамның табиғатқа ұқыпты қарауына мазмұн береді.
Демалыс мәдениетінің де маңызы бар. Табиғат аясына шыққанда сол жердің ерекшелігін ескеріп, белгіленген тәртіпті сақтау, қалдықты өзімен бірге алып кету және өсімдіктерге зақым келтірмеу орынды. Мұндай әдеттерді отбасымен бірге орындау балаға нақты үлгі болады. Ол табиғатты тамашалау мен оны сақтау бір-бірімен байланысты екенін тәжірибе арқылы түсінеді.
Ортақ іске қатысу экологиялық жауапкершілікті нығайта алады. Мысалы, мектеп ауласындағы гүлдерді күту немесе көшедегі жасыл желекке қамқорлық жасау адамдарды нәтижесі көрінетін жұмысқа біріктіреді. Мұнда жұмыстың жалғасуы маңызды: өсімдіктің жағдайын бақылау, қажетті күтімді уақытында жасау, алған тәжірибемен бөлісу ұқыптылықты тұрақты дағдыға айналдырады.
Табиғат туралы ақпаратты түсінікті жеткізуге кітапхана, мектеп және мәдениет ұйымдары да үлес қоса алады. Өлкенің өсімдіктері туралы шағын көрме, табиғат тақырыбындағы кітап талқылауы немесе маманмен танымдық кездесу күнделікті тәжірибені біліммен толықтырады. Осындай жұмыстарда нақты жергілікті мысалдардың қолданылғанын пайдалы санаймын.
Жаңа Конституциядағы табиғатты сақтау ұстанымын мен адамның қоршаған ортамен ұзақ мерзімді байланысы ретінде түсінемін. Үйренген білім күнделікті әдетке айналып, сол әдет ұрпақтан ұрпаққа берілгенде экологиялық мәдениет орнығады. Суды бағалау, өсімдікке күтім жасау және табиғи ортаны таза сақтау арқылы әр адам осы сабақтастыққа өз үлесін қоса алады.
Әлихан Нұралиев
«Меркі тынысы» газетінің редакторы
